Analyse van 9.628 dossiers · inventaris 2.19.364 · 1903–1987
Het Nederlandse Carnegie Heldenfonds beloonde mensen die met gevaar voor eigen leven
anderen redden. Uit de 9.628 persoonsdossiers is per redding automatisch de aard, plaats,
jaar, afloop, wie er gered werd en (bij benadering) het geslacht van de redder
afgeleid. Dat levert bijna een eeuw reddingsgeschiedenis in cijfers.
9.628
reddingsdossiers
?
99%
als punt op de kaart geplot
Van de 9.628 dossiers staan er 9.484 (99%) als punt op de kaart — waar mogelijk op de gracht of straat, anders in de plaats, op het genoemde water, of hemelsbreed tussen twee plaatsen.
De overige 144 hebben geen plaatsbare locatie:
Geen reddingsplaats — administratieve en ondersteuningsdossiers.
Te vaag — reddingen op volle zee of "voor de kust" zonder enige plaatsaanduiding.
Ze blijven vindbaar via de knop “Niet op de kaart” op de kaart zelf.
Mehmet Cakici redde een kind uit het water — een van de zeer weinige redders met een naam die wijst op de naoorlogse arbeidsmigratie. In de rest van het bestand blijft die geschiedenis vrijwel onzichtbaar.
R. ten Cate redde een Engelsman uit zee bij het strand van El Arenal en kreeg er een bronzen medaille en oorkonde voor van de Spaanse reddingsbond — een Nederlandse held, onderscheiden in den vreemde.
Saida Errouk en Annemarie Veldhuizen redden samen met omstanders een drenkeling — twee vrouwen aan het hoofd van de reddersploeg, en meteen een tweede zeldzaam migratiespoor in het bestand.
Peter van der Heide rende een slingerende auto op de A28 achterna, klauterde door het portier naar binnen en bracht de dronken bestuurder — al boksend — tot stilstand op de vluchtstrook.
Twee soorten kwamen uit de restgroep tevoorschijn en kregen een eigen categorie: 💨 Gas (verstikking in putten, riolen en scheepsruimen, ~20) en 🧱 Instorting (bedolven in bouwputten, onder zand of bij mijninstortingen, ~18). Wat in 🆘 Overig (~200) overblijft: oorlogstuig als granaten en mijnen (~19), elektrocutie/hoogspanning (~11) en de echte uitschieters — een ontsnapte circusleeuw, dierentuinberen, een baby weggetrokken van een vallende benzinetank. ❔ Onvermeld = de aard staat niet in de beschrijving.
Ruim driekwart is een redding uit het water — Nederland is een waterland.
Wie werd er gered?
In verreweg de meeste dossiers gaat het om een kind — vaak te water geraakt.
Reddingen door de tijd
Alle aanvragen per periode (vanaf 1910), gesplitst in toegekend en afgewezen. Het totaal piekt in de jaren '50; het afgewezen-aandeel groeit daarna mee.
Van paard naar auto
Als aandeel van alle reddingen per decennium (zo telt het ongelijke aantal dossiers per periode niet mee): reddingen van
op hol geslagen paarden verdwijnen na de jaren '50, terwijl auto's te water juist opkomen — de tijdgeest in twee lijnen.
IJsreddingen en strenge winters
?
Waarom het aandeel en niet het aantal? Het absolute aantal ijsreddingen volgt vooral het totale dossiervolume (piek in de jaren '50); het aandeel per jaar legt de winters pas bloot.
In Elfstedentocht-jaren was 8,8% van alle reddingen een ijsredding, tegen 5,1% in andere jaren — ruim 1,7×.
De Elfstedentocht dient hier als graadmeter voor een strenge winter: we markeren de jaren waarin een tocht werd gehouden (de bekende lijst, 1909–1997). Jaren met weinig dossiers (bijv. 1985: 5) kunnen uitschieten — de tooltip per staaf toont de aantallen.
Het aandeel ijsreddingen per jaar. In Elfstedentocht-jaren(blauw) — graadmeter voor een strenge winter — was dat aandeel ruim anderhalf keer zo groot; de pieken vallen op ijswinters als 1929, 1963 en 1979.
Geslacht van de redder
?
Het geslacht is een schatting, afgeleid uit de voornaam en de gehuwde-vrouw-vorm (achternaam met koppelteken, bijv. “De Boer-Hoekstra”). “Onbekend” zijn vooral namen met alleen initialen — het is dus een benadering, geen registratie.
Onder de geregistreerde redders zijn mannen sterk in de meerderheid.
Welke reddingen werden afgewezen?
?
Afgewezen = het bestuur kende geen onderscheiding of gratificatie toe. Hier uitgesplitst per aard van de redding; alleen categorieën met genoeg dossiers (≥40) zijn meegeteld.
Auto te water werd het vaakst afgewezen (~37%); op hol geslagen paarden — de klassieke heldendaad — juist het minst (~17%).
Aandeel vrouwelijke redders door de tijd
?
Zelfde schatting als bij “Geslacht van de redder”, op basis van voornamen. Een losse jaarwaarde is ruw; de trend over decennia is betrouwbaarder.
Na de Tweede Wereldoorlog stijgt het geschatte aandeel vrouwelijke redders van ~4% naar ~14%.
Waar wordt gered? — top-plaatsen
?
Per 100.000 inw. deelt de reddingen door het inwonertal rond 1947 — één volkstellingsjaar als benadering (er waren er ook in 1909, 1920, 1930 en 1960; steden groeiden sterk over de eeuw). Middelgrote watersteden komen zo bovendrijven; heel kleine plaatsen laten we hier weg, want hun geringe inwonertal maakt zo'n cijfer te wankel.
Absoluut voeren de grote steden de lijst aan (Amsterdam, Den Haag). Per hoofd van de bevolking draaien de watersteden de rollen om: Dordrecht, Leiden en Delft bovenaan, Amsterdam en Rotterdam juist laag.
💧 Opvallend: ook enkele kleine waterplaatsen tellen veel reddingen voor hun omvang — Rijnsburg (45), Wormerveer (31), Sneek (30), Harlingen (28) en Meppel (27), vaak vissers- of grachtenplaatsen.
Per provincie
?
Per 100.000 inw. t.o.v. de volkstelling van 1947 (indicatief). Getoetst tegen andere volkstellingen (1909–1971): de Randstad leidt in elk jaar, de rangorde is stabiel. Flevoland bestond toen nog niet en ontbreekt in de relatieve weergave. Bij ‘absoluut’ staat onderaan het buitenland.
De waterrijke Randstad domineert — ook per hoofd van de bevolking.
In welk water?
Waar een specifieke gracht/haven/rivier genoemd is — de Noordzee bovenaan.
Reddingen in het buitenland
Bijna alles speelt zich in Nederland af (9.375), maar 27 reddingen gebeurden erbuiten — door Nederlanders op zee, in de koloniën of op reis.
Wanneer wordt het archief openbaar?
?
Niet-openbare dossiers zijn beperkt vanwege de persoonlijke levenssfeer van de betrokkenen en worden pas na een wettelijke termijn openbaar. Inzage vooraf kan via een verzoek bij het Nationaal Archief.
Nu is 32% van de dossiers openbaar; de rest opent geleidelijk (veelal ~75 jaar na de redding, om privacyredenen). Pas rond 2085 is alles openbaar.